استاندارد رنگ‌بندی سیم و کابل در ایران؛ راهنمای ساده فاز، نول و ارت

سیم آبی نول است؟ سیم قهوه‌ای همیشه فاز است؟ اگر رنگ سیم‌های خانه با جدول‌های اینترنتی فرق داشت، یعنی سیم‌کشی اشتباه است؟

برای پاسخ، باید بدانیم درباره سیم‌کشی ساختمان صحبت می‌کنیم یا کابل یک وسیله برقی. در سیم‌کشی ساختمانی، آبی کم‌رنگ برای شناسایی نول و ترکیب سبز و زرد برای شناسایی ارت در نظر گرفته شده است. رنگ فاز، برخلاف این دو، یک پاسخ ثابت برای همهٔ کاربردها ندارد.

این راهنما ابتدا رنگ‌ها و نقش سیم‌ها را توضیح می‌دهد و سپس سراغ تفاوت جدول‌ها و نکات خرید کابل می‌رود. موضوع آن سیم و کابل برق است؛ رنگ‌بندی کابل شبکه و تلفن قواعد دیگری دارد.

نکتهٔ ایمنی: رنگ سیم، نشانهٔ نقش در نظر گرفته‌شده برای آن است؛ تضمین نمی‌کند که سیم درست وصل شده یا بی‌برق است. برای تشخیص عملی، بازکردن اتصالات یا تغییر سیم‌کشی، از برق‌کار دارای صلاحیت کمک بگیرید.

فاز، نول و ارت چه کاری انجام می‌دهند؟

برای فهم رنگ‌ها، کافی است ابتدا نقش این سه سیم را بشناسیم:

برای مثال، در یک وسیله برقی با بدنه فلزی که به ارت نیاز دارد، فاز و نول برق وسیله را تأمین می‌کنند و ارت وظیفهٔ حفاظتی دارد. نول و ارت جایگزین یکدیگر نیستند.

در متن‌های فنی به بخش رسانای سیم «هادی» می‌گویند. رنگی که می‌بینیم، معمولاً رنگ پوشش عایق دور این بخش است.

جدول ساده رنگ سیم‌ها در ساختمان

جدول زیر بر پایه بخش شناسایی هادی‌ها در مبحث سیزدهم مقررات ملی ساختمان، ویرایش 139۵ تنظیم شده است. این جدول را نباید به همهٔ کابل‌ها و تجهیزات برقی تعمیم داد.

منظور از «مدار نهایی»، مدار تغذیه‌کنندهٔ مستقیم مصرف‌کننده‌ها، مانند چراغ‌ها و پریزهاست. جزئیات رنگ‌ها در پیوست اول مبحث سیزدهم آمده است.

برای به‌خاطر سپردن دو رنگ اصلی:

آبی کم‌رنگ: نول

سبز و زرد با هم روی یک عایق: ارت

سبز و زردِ ارت، دو سیم جداگانه نیستند. همچنین سیم سبزِ تنها یا زردِ تنها را نباید معادل این ترکیب دورنگ دانست.

چرا رنگ فاز در همهٔ جدول‌ها یکسان نیست؟

ممکن است در یک راهنما رنگ‌های قرمز، زرد و سیاه را ببینید و در راهنمای دیگری با قهوه‌ای، سیاه و خاکستری روبه‌رو شوید. این اختلاف لزوماً به معنی اشتباه بودن یکی از جدول‌ها نیست؛ ممکن است هرکدام دربارهٔ کاربرد یا استاندارد متفاوتی صحبت کنند.

دو موضوع را باید از هم جدا کرد:

مقررات سیم‌کشی ساختمان مشخص می‌کند تأسیسات ساختمان چگونه طراحی و اجرا شود.

استاندارد ساخت کابل دربارهٔ ویژگی‌های یک خانوادهٔ مشخص از کابل‌هاست؛ از جمله جنس عایق، مشخصات ساخت و روش شناسایی رشته‌ها.

خود مبحث سیزدهم ۱۳۹۵ نیز در کنار رنگ‌های جدول بالا، به آرایش قهوه‌ای، سیاه و خاکستری در استاندارد IEC 60227-1 اشاره می‌کند. بنابراین توضیح اختلاف رنگ‌ها فقط با عبارت «استاندارد قدیمی و جدید» دقیق نیست.

پس سیم قهوه‌ای فاز است؟

قهوه‌ای در بعضی کابل‌ها برای شناسایی فاز به کار می‌رود، اما نمی‌توان گفت هر سیم فاز در ایران حتماً قهوه‌ای است.

مثلاً ممکن است در کابل برق یک وسیله، رشتهٔ قهوه‌ای ببینید و در سیم‌کشی ساختمان با رنگ دیگری برای فاز روبه‌رو شوید. برای مقایسه، باید کاربرد کابل و مرجع مربوط به آن مشخص باشد.

سیم برگشت کلید، نول است؟

خیر. برگشت کلید روشنایی، بخشِ بعد از کلید در مسیر فاز به چراغ است. نام «برگشت» گاهی باعث اشتباه می‌شود؛ انگار این سیم همان نول یا مسیر برگشت جریان است. در اصطلاح سیم‌کشی روشنایی، منظور سیمی است که از کلید به چراغ می‌رود و با عملکرد کلید کنترل می‌شود. به همین دلیل، نباید فقط از روی نام «برگشت» دربارهٔ نقش یا ایمنی سیم نتیجه گرفت.

آیا کابل سه‌رشته‌ای همیشه فاز، نول و ارت دارد؟

خیر. «سه‌رشته‌ای» فقط تعداد رشته‌های داخل کابل را مشخص می‌کند، نه وظیفهٔ آن‌ها را. یک کابل سه‌رشته‌ ممکن است برای فاز، نول و ارت انتخاب شده باشد؛ کابل سه‌رشته‌ای دیگری ممکن است کاربرد متفاوتی داشته باشد. بنابراین هنگام خرید، گفتن «یک کابل سه‌رشته می‌خواهم» کافی نیست.

همین نکته درباره کابل سه‌فاز هم صدق می‌کند. سه‌فاز بودن مدار، به‌تنهایی وجود نول را مشخص نمی‌کند. تعداد رشته‌های موردنیاز به مدار و تجهیزی بستگی دارد که قرار است تغذیه شود.

اگر رنگ سیم‌های ساختمان قدیمی متفاوت بود، چه کنیم؟

در ساختمان قدیمی ممکن است بخشی از سیم‌کشی تعمیر شده، کابل‌ها عوض شده باشند یا هنگام اجرای اولیه رنگ‌ها درست رعایت نشده باشند. از سن ساختمان نمی‌توان نقش هر سیم را تشخیص داد.

از طرف دیگر، متفاوت بودن رنگ‌ها به‌تنهایی هم برای تصمیم به تعویض کل سیم‌کشی کافی نیست. برق‌کار باید وضعیت واقعی مدار، اتصال‌ها و حفاظت آن را بررسی کند و سپس مشخص شود چه اصلاحی لازم است.

اگر برای توضیح مشکل به برق‌کار عکس می‌فرستید، عکس می‌تواند به شناخت اولیه کمک کند؛ اما مسیر پنهان سیم‌ها و درستی اتصال‌ها را نشان نمی‌دهد.

رنگ روکش کابل با رنگ سیم‌های داخل آن چه فرقی دارد؟

در یک کابل چندرشته‌ای، دو پوشش متفاوت می‌بینیم:
 

بنابراین یک کابل با روکش مشکی می‌تواند داخل خود رشته‌های آبی، قهوه‌ای و سبزـزرد داشته باشد. مشکی بودن ظاهر کابل، به معنی فاز بودن همهٔ رشته‌های آن نیست.

رنگ روکش بیرونی به‌تنهایی مشخص نمی‌کند کابل برای فضای باز، دفن در زمین یا محیط گرم مناسب است. برای این موارد باید نوشته‌های روی کابل و مشخصات فنی سازنده بررسی شود.

برای خرید کابل چه اطلاعاتی لازم است؟

اگر قرار است برای خانه یا یک وسیله کابل بخرید، بهتر است مشخصات لازم را از برق‌کار یا مدارک سازنده بگیرید. این اطلاعات کمک می‌کند سفارش دقیق‌تری داشته باشید:

محل و کاربرد: سیم‌کشی ثابت ساختمان، کابل اتصال دستگاه یا کاربرد دیگر.

تعداد و نقش رشته‌ها: چند رشته لازم است و آیا نول و ارت نیاز دارید؟

سطح مقطع: اندازهٔ بخش رسانای هر رشته، متناسب با مدار.

شرایط نصب: داخل ساختمان، فضای باز، محیط مرطوب یا محل دیگر.

مشخصات محصول: نوع کابل، استاندارد مربوط و سازنده.

رنگ‌بندی فقط یکی از ویژگی‌های کابل است. درست بودن رنگ‌ها، مناسب بودن اندازهٔ رشته‌ها یا جنس و کیفیت کابل را ثابت نمی‌کند.

آیا این رنگ‌ها برای باتری و برق DC هم کاربرد دارند؟

جدول سیم‌کشی خانه را نباید برای باتری، پنل خورشیدی یا ورودی برق مستقیم یک دستگاه به کار برد.

برق معمول خانه متناوب یا AC است. باتری برق مستقیم یا DC دارد و در آن معمولاً با قطب مثبت و منفی سروکار داریم.

ممکن است روی یک دستگاه، سیم قرمز و مشکی برای مثبت و منفی دیده شود؛ اما برای تعیین قطب‌ها باید به علامت‌های + و − و راهنمای همان دستگاه مراجعه کرد. یک قرارداد رنگی را نمی‌توان به همهٔ تجهیزات تعمیم داد.

منابع و دامنهٔ این راهنما

مرجع جدول ساختمانی این مقاله، مبحث سیزدهم مقررات ملی ساختمان، ویرایش سوم ۱۳۹۵، پیوست اول، بخش شناسایی هادی‌ها است:

مشاهدهٔ نسخهٔ بازنشرشدهٔ مبحث سیزدهم ـ PDF

این نسخه در وب‌سایتی غیر از ناشر اصلی میزبانی می‌شود. جدول مقاله، توضیح همین ویرایش است؛ برای اجرای پروژه باید اصلاحیه‌ها و الزامات جاری نیز توسط طراح یا ناظر بررسی شوند. برای کابل یک وسیلهٔ مشخص، استاندارد محصول و مدارک سازنده هم باید در نظر گرفته شود.